Aktualizacja z 11.2025:
Po uczestnictwie w kilku kolejnych warsztatach i szkoleniach z tej tematyki, zdecydowałam się zmienić używane przeze mnie sformułowanie „pierwsza pomoc psychologiczna”. Używałam go do tej pory, tłumacząc bezpośrednio z angielskiego określenia „psychological first aid (PFA)”. Teraz natomiast, za bardziej odpowiednie uważam pojęcia „pierwsza pomoc przedpsychologiczna” lub po prostu „pierwsza pomoc emocjonalna”. Dzięki temu precyzyjniej odróżniamy wsparcie profesjonalne od naturalnego, jakiego wszyscy możemy udzielić potrzebującej osobie. I o tym dzisiaj będziemy mówić.
Każdy z nas prędzej czy później znajdzie się w sytuacji, gdy ktoś bliski przeżywa trudny moment. To normalne, ponieważ kryzysy są jednym z elementów życia. Jak wtedy reagować? Co powiedzieć, a czego unikać? Przeczytaj, jak pomagać skutecznie i z empatią w oparciu o podstawy pierwszej pomocy emocjonalnej.
W tym artykule poruszam tematy:
- Jakie są kluczowe zasady pierwszej pomocy emocjonalnej.
- Jakich błędów warto unikać, udzielając wsparcia.
- Jak zadbać o siebie w takiej sytuacji.
Zapraszam do lektury!
Jeśli Ty lub Twoja bliska osoba potrzebujecie wsparcia, pamiętaj, że w Polsce funkcjonują miejsca, w których otrzymasz taką pomoc bezpłatnie. Spis takich miejsc i telefonów jest dostępny na przykład tutaj: https://zwjr.pl/bezplatne-miejsca-pomocowe
Niezwykle pomocny poradnik z udzielania pierwszej pomocy emocjonalnej znajdziesz tutaj: https://zwjr.pl/artykuly/pierwsza-pomoc-emocjonalna. Dotyczy on głównie udzielania pomocy dzieciom i nastolatkom, ale zawiera również ogólne przydatne zasady.
Zapadł się w siebie głęboko
Pod ciężarem żalu i złości
Dźwiganych zbyt długo na plecach
W stresującej go codzienności
Rozpłynęła się w melancholii
I w lęku o sprawy z przyszłości
Zatopiona we własnych obawach
Zamiast życia w teraźniejszości
Spotkali się kiedyś przypadkiem
W poszukiwaniu bliskości
W pragnieniu zrozumienia
I w dążeniu do otwartości
Usiedli więc obok siebie
We wspólnej życzliwości
W cichej rozmowie bez słów
W kojącej obecności
Czy to wiersz o miłości? Trochę tak, choć nie o tej romantycznej. Opowiada on o akceptacji i towarzyszeniu w trudnych chwilach bez oceniania. Wszyscy czasem tego potrzebujemy. Jedną ze strategii radzenia sobie z emocjami jest poszukiwanie wsparcia u bliskich nam osób. Wsparcie naturalne czyli obecność i troska najbliższych, pełni ważną rolę podczas powrotu do równowagi emocjonalnej.
Jak jednak zachować się, gdy to my jesteśmy tą zaufaną osobą? W jaki sposób nie brać na siebie ciężaru emocji drugiego człowieka, a jednocześnie ulżyć mu w cierpieniu? Na pewno warto znać chociaż podstawy pierwszej pomocy emocjonalnej.
Ogólna zasada jest prosta:
- zauważ,
- wysłuchaj,
- a następnie wspieraj w działaniu (ale nie wyręczaj!).
Łatwiej jednak napisać niż zrobić. Dzisiaj zatem skupimy się na podstawach. Zgodnie z zasadami pierwszej pomocy emocjonalnej, naszym priorytetowym zadaniem jest wysłuchać drugiego człowieka. Wysłuchanie zaś dzieli się na trzy etapy (James i Gilliland, 2002, str. 50):
- zdefiniowanie problemu,
- zapewnienie bezpieczeństwa,
- wspieranie.
Jeśli chcesz praktycznie rozwinąć umiejętność aktywnego słuchania, sięgnij po mój e-book „Aktywne słuchanie w ćwiczeniach – do kolorowania”.
To zeszyt PDF z 5 ćwiczeniami, ilustracjami do kolorowania i miejscem na refleksję. Pomocny zarówno do pracy własnej, jak i w relacji z drugim człowiekiem.
Najpierw dowiedz się, o co chodzi
Zdefiniowanie problemu polega na zrozumieniu wydarzenia lub sytuacji z perspektywy drugiej osoby. Ważna jest empatia i akceptacja tego, z czym ktoś do nas przychodzi. Miejmy na uwadze, że był to wystarczający bodziec, aby wytrącić daną osobę z jej równowagi. Nigdy nie mamy też wiedzy na temat pełnego kontekstu danej sytuacji. Unikajmy więc oceniania.
Podam Ci przykład. Niedawno do głębokiego smutku doprowadziło mnie zalanie jednej z poduszek na kanapie. Zdecydowanie niewielki problem w porównaniu z tragediami, które dzieją się na świecie, prawda? Skąd zatem tak silne emocje? Otóż ta poduszka została ręcznie wyhaftowana i uszyta przez moją mamę. Wykonana z myślą, żeby podarować coś, co sprawi mi radość. Dodatkowo, została ona zalana w momencie, kiedy moja mama zachorowała, a ja mocno to przeżywałam. Ryzyko uszkodzenia cennej pamiątki było zatem tym bardziej nie do zniesienia. Stwierdzenie „daj spokój, to tylko poduszka”, na pewno nie okazałoby się w tej sytuacji pomocne.
Jaki z tego płynie wniosek? To, co dla jednej osoby wydaje się drobną sprawą, dla innej może mieć ogromne znaczenie. Dlatego akceptacja czyichś uczuć, nawet jeśli są dla nas niezrozumiałe, jest tak bardzo istotna. Zatem pierwszy ważny punkt: akceptacja człowieka z jego problemem.
Dlaczego akceptacja jest tak ważna?
Takie podejście wywodzi się z terapii skoncentrowanej na kliencie Carla Rogersa. To on jako pierwszy rozwinął podejście oparte na trzech założeniach (Oleś, 2009, str. 323):
- Autentyczność osoby wspierającej, która bazuje na szczerości i spójności w myślach oraz zachowaniu.
- Pozytywne nastawienie wobec osoby wspieranej, czyli pełna akceptacja osoby z jej problemem.
- Uważne i empatyczne zrozumienie dla tego, w jaki sposób osoba odczuwa i widzi daną sytuację.
Ma to zastosowanie nie tylko w terapii, ale też w podejściu coachingowym, które jest mi wyjątkowo bliskie, jak również właśnie w pierwszej pomocy emocjonalnej. Rozpoznanie problemu opiera się zatem na zadawaniu pytań otwartych i uważnym słuchaniu odpowiedzi, które rozwijamy w kolejnych pytaniach. Dzięki temu zachęcamy drugą osobę do podzielenia się tym, co ją boli i do szczerej otwartości. Bez akceptacji nie będzie to możliwe.
Zadbaj o bezpieczeństwo
W następnej kolejności zapewniamy bezpieczeństwo, które rozumiemy jako „minimalizację fizycznych oraz psychicznych zagrożeń dla osoby i innych osób” (James i Gilliland, 2002, str. 50). To jest najbardziej namacalne w sytuacji, gdy zdarzyło się coś, co może temu bezpieczeństwu bezpośrednio zagrażać. Na przykład wydarzenie kryzysowe może się powtórzyć lub osoba jest zbyt roztrzęsiona, by samodzielnie funkcjonować. Warto wtedy postarać się o jakąś formę zabezpieczenia, chociażby opiekę bliskich osób. Bezpieczeństwo fizyczne jest równie ważne jak bezpieczeństwo psychologiczne. Dotyczy to również Twojego bezpieczeństwa jako osoby wspierającej.
Wspieraj słowem i obecnością
Trzeci etap to wspieranie. Głównym jego celem jest zapewnienie, że zależy nam na danej osobie oraz jej samopoczuciu. Jest to etap oparty przede wszystkim na relacji. Pierwsze skrzypce gra tu empatia, a wraz z nią: szacunek i chęć zrozumienia.
Co jednak, gdy osoba nie chce lub nie jest gotowa rozmawiać? Niezwykle wartościowa jest sama wspierająca obecność. Zauważenie, że coś się dzieje i gotowość towarzyszenia w trudnej chwili również jest formą pierwszej pomocy emocjonalnej. O tym dokładnie mówi ostatnia zwrotka mojego wiersza.
Usiedli więc obok siebie We wspólnej życzliwości W cichej rozmowie bez słów W kojącej obecności
Czego unikać?
Wiemy zatem, co robić. Czego jednak się wystrzegać, nawet, jeśli mamy dobre intencje? Nie chcę wypisywać długiej listy, więc zamknę to w czterech punktach, żaby łatwiej było zapamiętać.
Na etapie wysłuchiwania unikajmy:
- oceniania,
- wartościowania,
- doradzania,
- pocieszania.
Różnicę między wspieraniem i pocieszaniem doskonale pokazuje wideo, w którym opowiada o tym Brené Brown: wykładowczyni wydziału nauk społecznych Uniwersytetu w Houston. Wideo trwa niecałe trzy minuty, ale obrazowo tłumaczy, w jaki sposób towarzyszyć bliskim w trudnych sytuacjach i z jakiego powodu może to sprawiać trudność. Możesz je obejrzeć tutaj: https://www.youtube.com/watch?v=1Evwgu369Jw
Zadbaj również o siebie
Wspieranie bliskich w trudnych emocjach może być trudne i wyczerpujące. Dlatego zawsze pamiętaj, by dbać w takiej sytuacji również o siebie. Możesz to zrobić na przykład poprzez:
- angażowanie innych do pomocy, by rozłożyć obciążenie na więcej osób,
- przekierowywanie osoby do specjalistów,
- szukanie wsparcia również dla siebie,
- zwiększanie swojej wiedzy z pierwszej pomocy emocjonalnej,
- robienie tyle, ile jesteś w stanie, nie więcej,
- dbanie o regenerację, również tę emocjonalną.
Troska o siebie jest podstawą, ponieważ jak brzmi powiedzenie: z pustego i Salomon nie naleje. Wyczerpanemu i przeciążonemu człowiekowi brakuje zasobów, żeby skutecznie wspierać innych. Wsparcie jest formą dzielenia się własnymi zasobami i o tym zawsze należy pamiętać. Jak również o tym, że pierwsza pomoc emocjonalna nie zastąpi profesjonalnego wsparcia specjalistów. Wsparcie naturalne jest jednak doskonałym jego uzupełnieniem.
Jeśli chcesz praktycznie i od samych podstaw budować swoją postawę asertywną, sięgnij po mój e-book „Asertywność w ćwiczeniach – udziel sobie głosu” w wersji do kolorowania.
To zeszyt PDF z 9 ćwiczeniami podzielonymi na etapy, ilustracjami do kolorowania i miejscem na refleksję. Jest pomocny nie tylko do pracy własnej, ale też do budowania asertywnych relacji z innymi.
Podsumowanie najważniejszych informacji
- Pierwsza pomoc emocjonalna opiera się na trzech filarach: zauważeniu, wysłuchaniu i wspieraniu w działaniu (nie wyręczaniu!).
- Najważniejsze jest, by unikać oceniania i narzucania rozwiązań.
- Kluczowa jest wspierająca obecność i akceptacja.
- Warto pamiętać, że emocje są subiektywne, a to, co dla jednej osoby jest drobiazgiem, dla innej może być ogromnym obciążeniem.
- Wspierając innych, pamiętajmy też o sobie: budowanie sieci wsparcia i dbanie o własny dobrostan są równie ważne, bo wspieranie to długodystansowy sport zespołowy.
A jakie formy wsparcia są dla Ciebie najbardziej skuteczne? Jeśli masz ochotę, daj znać w komentarzu, Twoja perspektywa może pomóc innym.
Jeśli Ty lub Twoja bliska osoba potrzebujecie wsparcia, pamiętaj, że w Polsce funkcjonują miejsca, w których otrzymasz taką pomoc bezpłatnie. Spis takich miejsc i telefonów jest dostępny na przykład tutaj: https://zwjr.pl/bezplatne-miejsca-pomocowe
To tyle na dziś 😊
Mam nadzieję, że było to dla Ciebie pomocne, inspirujące lub użyteczne. A może jeszcze coś innego?
Jeśli masz ochotę pogłębić poruszany temat, jestem tu i chętnie Ci potowarzyszę w procesie indywidualnym. Napisz do mnie na kontakt@wzrostodwewnatrz.pl lub wypełnij formularz kontaktowy.
🪴Wzrastaj ze mną po swojemu i w swoim czasie.
Do następnego ❤️
Źródła
James, R. K. i Gilliland, B. E. (2002). Strategie interwencji kryzysowej. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne PARPAMEDIA.
Oleś, P. (2009). Wprowadzenie do psychologii osobowości (wyd. trzecie, nowe, Tom 11). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Zostaw Komentarz